Колумната на Ирена Цветковиќ претставува типичен пример на постмодерна либерална анализа која политичките и општествените конфликти ги сведува на судир на дискурси, идентитети и перспективи, при што материјалните односи на моќ и класните противречности исчезнуваат од анализата. Иако текстот повикува на толеранција, демократско живеење со контрадикциите и уважување на различностите, токму во тој повик се крие неговата најголема слабост: контрадикциите се претставени како вечни, непроменливи и пред сè симболички, а не како производ на конкретни историски и материјални односи.
Од марксистичка гледна точка, прашањето за тетовскиот базен не може да се сведе на различни „наративи“ за жените. Тоа е прашање за начинот на кој јавните добра се организираат во едно класно општество. Базенот е јавно добро создадено преку општествен труд и финансирано со јавни средства. Затоа, расправата околу неговото користење не е само културна или морална дилема, туку прашање за демократското управување со заедничките ресурси и за условите под кои различни општествени групи имаат реален пристап до нив.
Авторката тврди дека не треба да бараме „правилен одговор“, туку да научиме да живееме со контрадикциите. Но, за марксизмот, противречностите не се нешто што треба пасивно да се издржи. Тие се историски производ на одреден начин на производство и можат да се разрешат преку општествена трансформација. Маркс никогаш не ги славел контрадикциите како вредност сама по себе, напротив, токму анализата на противречностите во капитализмот ја отвора можноста за нивно надминување.
Во текстот речиси целосно отсуствува анализата на економските услови во кои живеат жените во Тетово. Не се поставува прашањето зошто на многу жени им е потребен посебен термин. Дали причината лежи единствено во културните или религиските убедувања? Или пак постојат конкретни материјални околности – сиромаштија, недостиг на јавни спортски капацитети, несигурност, недоволна инфраструктура, недостиг на бесплатни програми за рекреација – кои ја обликуваат оваа потреба? Со тоа што овие прашања се игнорираат, дебатата се сведува на судир на идентитети, додека класните услови остануваат невидливи.
Особено проблематично е повикувањето на психоаналитичкиот концепт на „фалоцентричен поредок“, преку кој се тврди дека категоријата „жена“ е нестабилна и дека секој обид за нејзино дефинирање претставува идеолошка конструкција. Од историски материјалистичка перспектива, ваквиот пристап ја заменува анализата на реалните општествени односи со анализа на јазикот и симболите. Жените не се само дискурзивна категорија, тие претставуваат реална општествена група која историски трпи специфични облици на економска експлоатација, неплатен домашен труд, родова поделба на трудот и дискриминација на пазарот на труд. Овие материјални односи не исчезнуваат ако се прогласи дека „жената“ е нестабилна категорија.
Дополнително, колумната создава впечаток дека сите позиции во дебатата имаат еднаква тежина и еднаква легитимност. Завршниот заклучок дека „сите сме во право и сите сме згрешиле“ претставува форма на либерален релативизам. Но, марксизмот не поаѓа од претпоставката дека сите интереси се еднакво валидни. Во секое општество постојат конфликтни интереси поврзани со конкретни материјални позиции. Не секој став е само уште еден „наратив“, некои позиции ги репродуцираат односите на доминација, додека други се стремат кон нивно надминување.
Во текстот значително место добива идејата за „педагогија на погледот“, односно воспитување на граѓаните да гледаат со емпатија наместо со осуда. Секако дека образованието има важна улога, но ваквиот пристап повторно го префрла тежиштето од структурните кон индивидуалните промени. Марксизмот одамна укажува дека свеста не се менува независно од материјалниот живот. Дискриминацијата, сексизмот или исламофобијата не се само резултат на „лош поглед“, туку се вкоренети во конкретни институции, економски интереси и историски форми на владеење. Без промена на тие структури, повикот на емпатија останува морална желба без вистинска политичка сила.
Колумната, исто така, ја претставува демократијата како способност за трпење на нелагодноста. Од марксистичка перспектива, демократијата не е само култура на толеранција, туку прашање на распределба на општествената моќ. Кој ги носи одлуките за јавните добра? Кој располага со ресурсите? Чии интереси се институционално застапени? Без овие прашања, демократијата лесно се сведува на етички идеал, наместо на конкретна политичка и економска практика.
Најголемиот недостаток на текстот е неговата деполитизација на политиката. Наместо да ги испита конкретните општествени сили што го произведуваат конфликтот, авторката го претвора конфликтот во филозофска лекција за сложеноста на животот. Но, општествените судири не произлегуваат само од различни вредности, туку од различни материјални интереси и од нееднаквата распределба на моќта. Кога тие односи ќе исчезнат од анализата, останува само повикот сите да бидат потолерантни.
Од марксистичка перспектива, вистинското решение не лежи во бескрајно „издржување на контрадикциите“, туку во создавање материјални услови што ќе ги намалуваат. Тоа подразбира инвестиции во јавна инфраструктура, изградба на повеќе спортски објекти, бесплатно и универзално достапно користење на јавните добра, демократско учество на локалната заедница во нивното управување и политики што ги елиминираат економските и социјалните бариери за жените и за сите други граѓани.
Наместо политиката да се претвори во управување со различните идентитети, неопходно е повторно да се врати прашањето за материјалната основа на општеството. Само така дебатата за тетовскиот базен може да престане да биде спор околу симболите и да стане расправа за тоа како јавните добра да им служат на сите членови на заедницата под еднакви и праведни услови.
Колумната на Ѕвездан Георгиевски на прв поглед изгледа како одбрана на либералниот универзализам и граѓанската еднаквост. Авторот се спротивставува на воведувањето посебни женски термини на базенот, предупредува на опасностите од сегрегација и инсистира дека јавните простори треба да останат места на заедничка социјална интеракција. Но, од марксистичка перспектива, токму оваа либерална позиција останува заробена во рамките на буржоаската идеологија, бидејќи конфликтот го сведува на прашање на индивидуални права, толеранција и демократски принципи, додека материјалната основа на проблемот останува невидлива.
Основната слабост на текстот е што јавниот базен се третира како апстрактен простор на слободни граѓани, а не како дел од конкретни општествени односи. Базенот не е само место за рекреација, туку јавно добро изградено со општествен труд и финансирано со јавни средства. Прашањето не е само кој има право да влезе во него, туку како општеството ги организира и распределува своите заеднички ресурси. Наместо да отвори расправа за недостигот од јавни спортски капацитети, за инвестициите во јавната инфраструктура или за достапноста на спортот за работничките семејства, авторот целата дебата ја сведува на спор околу демократските принципи.
Ова е карактеристична одлика на либерализмот: структурните проблеми се претвораат во морални дилеми. Наместо да се праша зошто постои конфликт околу само неколку часови користење на еден базен, Георгиевски расправа дали демократијата подразбира толеранција или не. Од марксистичка гледна точка, вистинското прашање е сосема поинакво: зошто едно општество со милиони евра јавни буџети располага со толку малку јавни спортски објекти што различните потреби мора да се судираат меѓусебно?
Авторот повеќепати повторува дека демократијата мора да ги задоволи потребите на малцинствата. Но, истовремено изнесува теза дека државата треба да ја исполни потребата дури и ако постои „само еден човек“ што бара да биде сам во некој јавен простор. Ваквиот став ја апсолутизира индивидуалната желба и ја претставува како највисок демократски принцип. Марксизмот никогаш не ја сфаќал демократијата како механичко собирање индивидуални барања. Демократијата претставува процес на колективно организирање на општествениот живот во согласност со заедничките интереси на мнозинството, при што правата на малцинствата се почитуваат, но не се претвораат во апстрактен принцип независен од материјалните услови.
Особено е проблематично што авторот ги споредува женските термини на базенот со расната сегрегација во нацистичка Германија, Соединетите Американски Држави и апартхејдот во Јужна Африка. Оваа аналогија е историски и политички погрешна. Расната сегрегација била инструмент на систематско потчинување на цели општествени групи преку државен апарат, економска експлоатација и политичка дискриминација. Привремените термини за користење на јавен базен, без оглед дали се оправдани или не, не претставуваат ист вид историски феномен. Со ваквите споредби се губи разликата помеѓу системската репресија и административните решенија за користење на јавен простор.
Во исто време, Георгиевски покажува извесно разбирање за патријархалните ограничувања врз жените, но тоа разбирање останува исклучиво културолошко. Тој забележува дека „покриеноста“ и „откриеноста“ се производ на машката култура, но не анализира зошто патријархатот опстојува. Марксистичката традиција – особено кај Фридрих Енгелс – одамна покажала дека современиот патријархат не може да се разбере изолирано од економската организација на семејството, приватната сопственост и репродукцијата на работната сила. Ако патријархатот се сведе само на културен образец, тогаш неговите материјални корени остануваат недопрени.
Колумната, исто така, го репродуцира либералниот мит за неутралната држава. Авторот постојано бара подобра комуникација, појасни мотиви и поголема транспарентност од општината, како проблемот да лежи единствено во начинот на кој е донесена одлуката. Од марксистичка перспектива, државата не е неутрален арбитер кој само лошо комуницира. Таа е институција што управува со противречностите на едно класно општество и ги одразува односите на моќ во него. Затоа, прашањето не е само дали одлуката е добро образложена, туку чии интереси ги изразува и какви материјални последици произведува.
Интересно е што авторот на крајот ја минимизира целата дебата, нарекувајќи ја „маргинална тема“ и заклучувајќи: „Ако сакаат да се капат жените сами, нека се капат. Ако не сакаат, нека не се капат.“ Но токму ова е суштината на либералната деполитизација. Кога јавноста расправа за симболични прашања, исчезнуваат темите што навистина ја обликуваат положбата на граѓаните: ниските плати, приватизацијата на јавните добра, иселувањето, недостигот од јавни инвестиции, комерцијализацијата на спортот и распаѓањето на јавната инфраструктура.
Од марксистичка гледна точка, не е најважно дали ќе постојат два часа женски термин или не. Поважно е зошто постои само еден базен околу кој се води толку жестока борба. Во општество што располага со доволно јавни ресурси, со развиена спортска инфраструктура и со демократско учество на граѓаните во управувањето со јавните добра, ваквите конфликти би биле значително помали. Наместо различните групи да се натпреваруваат за ограничен простор, државата би обезбедила доволно јавни капацитети за сите.
Затоа, иако Георгиевски правилно предупредува против опасностите од неоправдана сегрегација, неговата анализа останува ограничена од либералниот хоризонт. Наместо да ги истражи класните и материјалните причини што го создаваат конфликтот, тој се задоволува со расправа за принципите на демократијата и индивидуалните права. На тој начин, вистинскиот извор на проблемот останува скриен: недоволното инвестирање во јавните добра и противречностите на едно капиталистичко општество во кое различните потреби се судираат затоа што ресурсите се ограничени, а не затоа што луѓето природно не можат да живеат заедно.
Заклучок
И покрај нивните различни политички интуиции, Ирена Цветковиќ и Ѕвездан Георгиевски остануваат заробени во истиот идеолошки хоризонт – хоризонтот на либерализмот. Едната конфликтот го чита низ призмата на идентитетите, дискурсите и симболичките категории, другиот низ јазикот на индивидуалните права, толеранцијата и граѓанската еднаквост. Но, и кај двајцата отсуствува она што за марксизмот е појдовна точка на секоја сериозна анализа: материјалната основа на општествените односи.
Во таа смисла, „либералната магла“ не е само стилска метафора. Таа е опис на идеолошки механизам што го замаглува вистинскиот извор на конфликтите. Наместо да се постави прашањето зошто едно општество не обезбедува доволно јавни добра, доволно спортски капацитети и услови секој да ги користи без судир со другите, јавноста се вовлекува во бескрајни расправи за идентитети, морални позиции и индивидуални права. Така, класното прашање исчезнува зад дебелиот превез на културните војни.
Од историско-материјалистичка перспектива, базенот не е пред сè место на судир меѓу различни идентитети, туку симптом на едно општество во кое ограничените јавни ресурси ги принудуваат различните општествени групи да се натпреваруваат меѓу себе. Наместо солидарност против структурните причини за недостигот, се произведуваат поделби меѓу секуларни и религиозни, либерални и конзервативни, мажи и жени. Таквите конфликти не го загрозуваат постојниот поредок – напротив, тие го стабилизираат, бидејќи вниманието се пренасочува од политичката економија кон симболичките разлики.
Затоа, вистинската задача на марксистичката критика не е да избере страна во либералната дебата, туку да ја разоткрие самата рамка во која таа се води. Додека јавноста се расправа околу тоа кој, кога и со кого ќе плива, останува незабележано прашањето кој ја поседува, финансира и управува со општествената инфраструктура и во чиј интерес се организира јавниот живот.
Кога ќе се расчисти либералната магла над тетовскиот базен, станува јасно дека вистинскиот проблем не се женските термини, туку општеството што ги произведува условите тие да станат предмет на толку жестока политичка пресметка. Марксизмот затоа не бара подобар дискурс или порафинирана толеранција, туку промена на материјалните услови што ги создаваат овие конфликти. Само во општество што ќе ги стави заедничките потреби и јавните добра пред профитот и класните интереси, ваквите дебати ќе престанат да бидат симптом на подлабоки општествени противречности и ќе станат обични прашања на демократско организирање на заедничкиот живот.
Контрааргументот на Никола Гелевски, уредник на порталот ОКНО
Мислам дека Коља промашува во оценката дека критиката е „догматска“ само затоа што е марксистичка. Секоја критика поаѓа од одредена теоретска рамка. Ирена Цветковиќ пишува од перспектива на современата квир и либерална политичка теорија, јас од перспектива на историскиот материјализам. Тоа само по себе не ја прави ниту едната ниту другата позиција догма.
Она што мене ми недостасува во нејзиниот текст не е спомнувањето на класата како ритуална обврска, туку објаснувањето зошто институциите постојано ги произведуваат тие „прекршени ветувања“. Ако од анализата ги исфрлиш капиталистичките односи, државата, класната моќ и економската структура, тогаш останува впечаток дека проблемот е едноставно во недоволно просветени политичари или во недовршена демократија. Токму тоа го сметам за политички ограничување на текстот.
Коља пишува дека сум ги „преспал“ културните и идентитетските борби. Напротив. Мислам дека тие се реални и важни. Но исто така мислам дека тие не можат да се разберат изолирано од класните односи. Не гледам противречност помеѓу борбата против хомофобијата и критиката на капитализмот; напротив, сметам дека нивното раздвојување е една од слабостите на современиот либерализам.
Воедно, ако мојата критика е површна, би ми било многу покорисно Коља да посочи кој аргумент е неточен, а не само да констатира дека е „догматски“. Полемиката напредува преку аргументи, не преку квалификации.
Конечно, ја разбирам неговата уредничка одлука да не ја објави полемиката поради темата и уредувачката политика. Тоа е легитимна одлука. Но тоа е различно прашање од теоретската вредност на самата критика.