Светомир Шкариќ за Големата Француска буржоска револуција 1789-1794

1110_1000

(Забелешка: Ова е работна верзија, томот „Нова доба“ од серијалот „Политички теории“ проф. Шкариќ уште не го дал на печатење.)

Три етапи на Француската револуцијата – Француската револуција започнала со  настаните  од мај до јули 1789 година.  Станува збор за редица    настани , при што секој од  нив  може да се смета за почетна точка на тој голем пресврт во историјата на човештвото.  Овие настани, заедно со Декларацијата за правата на човекот и граѓанинот од 1789 година и Уставот на Франција од 1791 година се сметаат за  прва  етапа од Француската револуција во која доминира судирот на третиот сталеж со привелегираните слоеви на француското општество. Во оваа фаза доминираат маркизот Ла Фајет, Оноре Мирабо, Жозеф Муние, Жозеф Сјеес и Ги Жан-Баптист Таргет, адвокат од Париз. Значајна е и улогата на Жак-Пјер Брисо, водач на жирондинците кој  прв дошол до  клучевите на  Бастиља, по нејзиното заземање  на 14 јули 1789 година.

На 5 мај 1789 година, Луј XVI (1754-1793) ја отворил  седницата на  Собранието на трите сталежа во Версај, со цел од  претставниците на сталежите да издејствува согласност за зголемување на даноците. Претставниците на третиот сталеж изразија револт, повикувајќи ги претставниците на племството и свештенството на заедничка седница, со цел  заеднички да му се спротистават на барањето на кралот. Повикот беше изнуден од  големата безработица во Париз, гладот и сиромаштијата на населението. Кралот не можел ни да помисли да се бори против народот и неговите претставници, собрани во палатите на Версај. прожат отпор на кралот.

На 17 јуни 1789 година, третиот сталеж како најброен и со најголем број претставници, одлучил  да се прогласи за Народно собрание и за претставник на францускиот народ. Веднаш потоа, со тесно мнозинство гласови, свештеничкиот сталеж  му се придружи на третиот сталеж и заедно со него започнале посилно  да им се спротивставаат на кралот и на дел од племството. Почна да се создава поширок блок како противтежа на ројалистите. Прогласувањто на третиот сталеж за Нација – тоа е веќе револуција.

На 20 јуни 1789 година,  претставниците на третиот сталеж положиле заклетва дека нема да го напушат собранието сè   додека не го донесат  уставот и не ги постават темелите на новото државно уресдување. Од сталешко пртетставништво,  третиот сталеж  се  претвор во народно претставништво, преземајќи ја и  уставотворна власт во свои раце. Луј XVI се обиде  да ги запре настините, барајќи начин како да го задоволи третиот срталеж. Се одлучил за промена на владата, предводена од Жак Некер ( 1732-1804), либерален политичар, со германско потекло.[1]

На 11 јули 1789 година,  избувнале пошироки  нереди во Париз., по сменувањето на владата на Некер.  Берзата  се затворила,     театарските   претстави  се откажани, а  еден кралски одред отворил оган на револтираните граѓани, паднаа и првите жртви, започна да се лее крвта по париските улици.   Револтот се зголемил, а   народниот гнев започнал да се прелева и во внатрешноста на земјата.  Незадоволните групи се  собирале  во црквите, барале оружје и правеле планови за идните борби. На тој ден прв пат гласно се повикуваше народот на оружје ( ,,Aux armes!“).

Искуството  покажува дека луѓето од занес  не  размислуваат  за последиците  од судирот со спротивставата страна, тие се убедени дека правдата е на нивната страна. Поради тоа,    се подига раката  за  невозможното, се бара идеално општество, без  компромиси и остапки, се бара иднината да биде сегашност. Луѓето со занес и чуство за одговорност, како Хајнрих Хајне во 1848 година, сакат да бидат на барикадите, во првите редови на настаните кога се во прашање интересите и иднината  на човештвото. [2]

 tumblr_m81mgqtW4W1qf2bngo1_500

На 12 јули 1789 година започна општиот револт, насекаде во Париз се служал повикот за востание. Камил Демулен, монтењаерец, го собраше народот во градината на Кралската палата и започна со  подготовки за заземање на Бастиља. Истиот човек ќе ги организира и  париските комунари  за заземање на Кралскиот дворец на 10 август 1792 година, кога кралицата Марија Антоанета ќе биде уапсена поради нејзиното непријателско држење кон Француската револуција.

На 13 јули 1789 година маса гражани насилно  влегле во магазините за оржје и запоќна вооружувањето. За да се зголеми оружјето, Комитетот формиран спонтано од востаниците наредил да се исковаат 50.000 копја. Се работело грозничаво, градот бил осветлен през целата ноќ. Се одлучи да им се спротистават на кралските трупи со сите расположиви средства, неводејќи сметка за бројот на жртвите.

Во ноќта меѓу 13 и 14 јули 1789 година никој не спиел во Париз. Сите очекувале дека кралската војска ќе го нападне  главниот град. Жителите на градот правеле бариксади, се копале засолниѓта, се корнеа камените плочки од улиците, се ковале копја и се произведувале курѓумите. Жените ги  носеле камењата на крововите од кужите за да ги маваат со нив кралските војници. Сите биле наоружани со пучки, копја и стапови.

На 14 јули 1789 година, по неколку денови напнатост,  доаѓа до напад на   Бастиља, париска средновековна тврдина претворена во државен затвор во кој се  затварани и француските просветители. Повеќе векови, тврдината била симбол на деспотизмот и на тиранијата. На тој ден, вооружен народ предводен од жирондинецот Жак-Пјер Брисо на јуриш ја освојува тврдината, ги ослободува  затворениците, бара укинување на Стариот режим и јакобинецот Жорж-Жак Дантон го назначува за  привремен управник на Бастиља, иако непосредно не учествувал во нејзиното заземање.

Кога кралот дознал дека народот се бунтува и дека Бастиља е заземена, тивко прозборел: ,,Значи, тоа е револт“. Еден од неговите дворјани му одговорил погласно: ,, Не, владетелу, тоа не е револт, тоа е револуција“.

Во нападот на Бастиља,   востаниците  забележале  повеќе жртви, бидејќи управникот на затворот организирал вооружена одбрана на тврдината. По пролеаната крв, револтираниот народ сурово им се осветил на бранителите на Бастиља.  Оваа драматична акција симблички  го означува крајот на Стариот режим, а од  1880 година 14 јули се слави и како национален празник на Франција.[3]

„Освојувачите на Бастиља пред Хотелот Де Виљ во 1789 година“. Насликал Иполит Деларош во 1839 година.

„Освојувачите на Бастиља пред Хотелот Де Виљ во 1789 година“. Насликал Иполит Деларош во 1839 година.

На 15 јули 1789 година,  Луј XVI доаѓа на седницата на Уставотворното собрание, изјавувајќи дека ја повлекува војската, натрупана во Версај  по нередите во Париз. Неколку дена по изјавата одново ја распушта владата и формирал нова влада, но овој пат морал да побара согласност од  Уставотворното собрание. Оваа е  голема промена на односите меѓу  кралот и парламентот, бидејќи се покажа дека кралот не moжe самостојно   da formira vlada, туку мора да бара  согласност  од народните претставници. Тоа е  ограничување на кралската власт, ставање на извршната власт под контрола на народното преставништво, цел за која се залагеле философите, физиократите и   енциклопедистите од XVIII век.

На 16 јули 1789 кодина, Уставниот комитет од 30 чена го задолжил опат Емануел  Сјејес да  изготви Проект-декларација за правата на човекот и граѓанинот. Веднаш по тоа, во текот на  јули 1789 година, Националното собрание го укина феудалниот систем, кулукот, личните службености од полза за феудалните господари и воведе обврска  сите да плаќаат данок, во зависност од  имотната состојба, а на селските општини  им е дозволено да ги откупат феудалните  имоти. На   побунетиот народ му е  дадено на знаење дека народното претставништво гради нови темели за државното  уредување, различно од Стариот режим. Таквото ветување  е изнудено од   револтот на народот и од потребата народната  енергија   да се насочи кон  целите на револуцијата.

На 27 јули 1789 година, проектот на Сјејес е прифатен како предлог на Уставниот одбор. По тој предлог водена е  и подолга дебата, со спротивставени погледи за содржината на проектот. Дебатата  опфати и други   16 проекти, изготвени  од членовите на Уставотворното собрание или од група пратеници, засновани врз  искуствата на Англија и Америка од облста на човековите права, како и врз искуството на Франција од времето на Стариот режим. Станува збор за искуства претоќени во трудовите на Џон Лок, маркизот Монтескије, Жан-Жак Русо и Томас Пејн.[4]

На 26 август 1789 година усвоена е Декларацијата за правата на човекот и граѓанинот, како темелен документ на Француската револуција. Овој документ, подоцна стана составен дел на   уставите  што Франција ги донесе во периодот  од 1791 до 1958 година. На документот се гледаше како на ,,закон на иднината“ или како на   ,,Ново евангелие“ во  политиката, со трајно значење.

xir66574

Во есента 1789 година, Уставотворното собрание донесе одлука  за одземање на  имотот на Црквата и за негово продавање на селските општини. Собраната сума пари   е искористена за покривање на  државниоот долг, направен за време владеењето на   Луј XV и Луј  XVI.

Под дејство на наведените настани, Луј XVI во јуни 1791 година се обиде да избега од земјата, со цел да издејствува  надворешна интервенција за враќање на Стариот режим.  Револуционерната власт го попречила неговото бегање, го ставила  под своја контрола, а  јавност намерно ја  дезинформирала за да не се бунтува. На место да се зборува за бегството на  суверенот  од земјата, јавноста  е информирана дека бил суверенот бил  киднапиран од непознати лица. Од тоа може да се заклучи дека актерите на револуцијата, во првите години од нејзино траење не биле  радикални во нивните барања кога била во  прашање монархијата. Тие биле радикално настроена  само против апсолутната монархија, но не и против уставната монархијата или ,,ројалистичката демократија“ како што ја означува Мирабо, затвореник во Венсан.

На 3  септември 1791 година, Уставотворното собрание го донесе првиот устав на Франција  во кој се обезбедува компромис меѓу народниот суверенитет, од една, и монархијата како облик на владеење, од друга страна. За разлика од Чарлс I, францускиот крал  Луј XVI  го прифати   Уставот и се согласи   со  пропишаната заклетва: ,, Луј, по Божја милост и по милост на државниот устав“.

Предходно, заклетвата гласела: ,, Луј, по Божја милост, крал на Франција и Навара“. Од 1791 година се заколнува  и дека ќе го почитува и државниот устав. Станува збор  за значајна  промена, ако се имаат предвид   божјите права на монарсите кои  се толкувани како право на монархот да постапува исклучиво по своја волја.

Уставот од 1791 година воведува еднодомен парламент, како главен орган на државното уредување. Уставот содржи и одредба за ,,братството меѓу граѓаните“ (la fraternité entre les citoyens). Братството ќе биде вградено како интегрален дел од  девизата во уставите на Франција од 1848, 1946 и 1958 година, заедно со слободата и еднаквоста. Поради надворешните напади и  превратот  од 10 август 1792 година, Уставот од 1791 година остана во сила пократко од една година.

Во април 1792 година, Франција влегува во војна против Прусија и Австрија, кои претходно повеќе пати ѝ се заканувале со надворешна интервенција. Наведените земји  стравувале револуцијата да не се прелее и на нивната територија. Затоа биле  против   уривањето на Стариот режим,  не се согласувале  Луј XVI  да се држи во  заложништво, ниту  ги прифаќале начелата и правата утврдени во Декларацијата за правата на човекот и граѓанинот од август 1789 година.

Во јули 1792 година, пруските трупи презеле офанзивни дејства и успеале борбата да ја пренесат врз француската територија. Со предходно осмислена стратегија, прво го зазеле Верден, а потоа се намерачиле  на  Париз. Франција била во опасност, а кралот  бил обвинет за соработка со странскиот непријател. Затоа се барало негово сменување од престолот, а потоа  и затварање. Насекаде се слушале повиците  до народот да се вооружува и да се подготвува за одбрана на земјата.

Old_Frayed_French_Flag_(6032746234)

Најгласни биле повиците на   Дантон кој во тоа време бил министер за правда. . Од говорницата на Законодавното собрание повикувал гласно  уште од  јануари 1792 година: ,,На оружје, на оружје граѓани!“ (Aux armes, aux armes citoyns!).   Повиците на Дантон   биле прифатени во цела Франција. Во Алзас и Стразбур, во армијата на Рона,  нашироко се пеела  песната која повикувала на оружје. Истата песна, малку подоцна ќе ја прифатат и доброволците од Марсеј, подготвени да ја бранаат земјата од надворешниот непријател.  Марсејците  се први кои  песната ја пееле низ улиците на Париз, внесувајќи револуционерен дух.  Поради нив,  песната на армијата на Рона, компонирана од Руж де Лисл во 1792 година, капетан од Стразбур, ќе  биде наречена ,,Марсељеза“.  Песната во 1795 година   стана и официелна химна на Франција која се одржува неколку века, наспроти барањето на претседателот Жискар Дестен да се замени со нова химна,  бидејќи народот се   повикува на оружје.[5]

Во 10 август 1792 година,  Комуната во Париз, организирала напад врз кралскиот дворец. Доаѓа до вооружен судир меѓу востаниците и кралската гарда, составена од швајцарски војници. Во судирот се убиени и ранети  од 1500 до 2000 лица. После овој настан, Француската револуција добива поинаква насока, различна од онаа во 1789 година. Се напушта монархискиот устав и се отвара патот за донесување републикански устав, со ново народно преставништво, без имотен цензус и со нов календар за пресметување на времето.  Формирана е нова влада на чело со Дантон.

По тој настан, на јавна сцена  доаѓаат до поширок израз републиканските идеи на   маркизот Жан Мари Кондорсе. Тој е еден од ретките мислители на Француската револуција кој од јули 1789 година остана до крај приврзеник  на републиканската идеја.  Бил убеден  дека  Франција има потреба од република, а не од монархија. Затоа  уште во  јуни 1792 година, пред настаните од 10 август,   го фортмирал Клубот на републиканците,  заедно со Томас Пејн, Акил де Кастеле, Брисо и Николас де Бонвил.[6]

Во настаните од 10 август 1792 година,   Париската општина ја  одиграла   клучната улога. Не само што го симнала кралот од престолот, туку и  издејствувала и распуштање на Законодавното собрание, формирано според Уставот од 1791 година. Станува збор за еднодомно собрание од 745 пратеника избрани од граѓаните што плаќале данок најмалку 50 ливри.  Камил Демулен, адвокат од Париз, имотниот цензус го оценил како апсурд: ,, За да се види апсурдноста на цензусот, доволно е да се каже дека Жан-Жак Русо, Корнеј и Мабли не би можеле да бидат избрани за пратеници на Националното собрание“.[7]

„Заземање на палатата Тиљери, 10-ти август 1792“ . Насликал Жан Диплеси-Берто во 1793 година.

„Заземање на палатата Тиљери, 10-ти август 1792“ . Насликал Жан Диплеси-Берто во 1793 година.

„Кралското семејство на Франција во затворската кула Темпл“. Насликал Едвард Метју Ворд.

„Кралското семејство на Франција во затворската кула Темпл“. Насликал Едвард Метју Ворд.

Пред распуштањето, во Законодавното собрание  делувале три покрупни политички групи. Првата ја сочинувале пратениците избрани во департмантот Жиронда, со умерена политика, наклонета кон  федеративното уредување на Франција.  Втората  група ја сочинувале пратениците од центарот, наклонети кон уставен ројализам. Третата  група им припаѓала на пратениците од лева ориентација, наречена ,,монтањарци“  или ,,планинци“ ( montagnars), наречени така поради тоа што седеле во горните клупи  во Законодавното собрание. Подоцна, во Конвентот ќе се појави и најрадикалната група, позната под името  ,,безгаќници“ или ,,санкилоти“ (Sans culottes).

Во 21 септември 1792 година се свикува Конвентот, предходно, избран на непосредни избри. Од 740 избрани члена на Конвентот, 189 се реизбрани, односно тие биле пратеници и во законодавното собрание конституирано во септември 1791 година, а 97 биле и членови на Уставотворното собрание од мај 1789 година. Од вкупниот број избрани пратеници во Конвентот само двајца  потекнувале  од редовите на работниците.

Првата седница Конвентот ја одржал на 21 септември 1792 година, со повремени повици: ,,Да живее слободата и еднаквоста!“. На 25 септември 1792 година Конвентот донесе декрет со кој е прогласена републиката. Од тој момент започнува да тече втората  етапа од Француската револуција, позната како ,,револуционерна влада“ или Прва француска република, со нов републикански календар.

На 29 септември 1792 година формиран е Комитет за устав, составен од девет члена, од кои сите биле жирондинци, освен Дантон кој бил монтењарец. Главен во Комитетот бил Кондорсе, последниот од големите философи на XVIII век. На 19 октомври 1792 година Комитетот ги повикал сите ,, пријатели на слободата и еднаквоста“ во светот да достават идеи и предлози за изградба на Франција како универзална република.

Паралелно со работата на уставниот проект, Робеспјер работел на донесување на нова декларација за правата на човекот и граѓанинот. Во неговиот проект правото на работа  е предвиодено како природно право, а не правото на сопственоста. Во проектот на Робеспјер е запишано дека луѓето од сите земји се браќа. Овие негови идеи ќе бидат повторно актуелни во текот на Февруарската револуција од 1848 година кога работниците се бореле за сеопшто братство меѓу народите.

tumblr_lm0zq4rblU1qiq6pqo1_500

 Во втората  етапа доминирал триумвиратот  Робеспјер, Марат и Дантон, со забележителна улога и на Антоан Сен-Жист. Тоа е етапа  во која ревиолуционерната влада  го применува ,,теророт на доблеста“, користејќи ја  и гилотињата. Зборот ,,гилотиња“ ( guillotine) потекнува  од името на лекарот кој го конструирал механизмот за погубување на осудените лица. Станува збор за Жозеф Игнас Гилотин, член на  Клубот на триестмината за подготовка на уставот од 1788 година и човек  кој се сметал  за   ,, пријател на народот“.

Во втората етапа посилно  се разгореле борбите помеѓу жиродинците и монтањарците, отколку во првата. Жирондинците ја штителе сопственоста и федеративното уредување, а монтањарците   сиромашните слоеви и   унитарната држава. Помеѓу нив се водела беспоштедна борба – победа или пораз, при што  за обете страни ,, војната  значела  револуција, а мирот  контрареволуција“.[8]

Судирот меѓу жирондинците и монтањарците се заострил најмногу во текот 1794 година кога гилотињата се размавнувала  позачестено и позабрзано  од месец во месец. Во јануари 1794 година биле гилотинирани 71, во февруари 73, а во март 127  личности. Во април 1794 година гиклотињата ги зафатила и дантистите и еберистите, а во јуни и клучните водачи на монтањарците, Сен-Жист и Робеспјер.[9]

Во судирот на жирондинците и  монтањарците   се вовлекле и најрадикалните елементи, регрутирани од посиромашните слоеви на француското население. Тоа се оние кои немале што да изгубат, кои немале ништо, тоа се така наречените ,,безгаќници“ ( Sans culottes). Санкилотите  барале прераспределба на народното богаство, воведување народна сопственост, ликвидација  на шпекулантите, лихварите и монополистите, како и искоренување на сиромаштијата во целост. Ројалистите  го сковале терминот ,,санкилот“, со цел да се обезвреднат сите оние кои се бореле против Стариот режим и што учествувале во  револуција, независно од нивното социјално потекло.

Санкилотите, како движерње на сиромашните,  се јавуваат   на политичкста сцена во јуни  1791 година кога од страна на ројалистите била   блокирана   постапката за донесување на Уставот од 1791 година. По интервенција на санкилотите од париските предградија Сент-Антоан и Сент-Марсел блокадата во Уставотворното собрание е елиминирана, откако ројалистите биле потиснати  од страна на патриотите, предводени од Жозеф Сјеес. Тие биле ударно јадро на Париската комуна, во сите клучни настани од Француската револуција во периодот од 1791 до 1794 година. Нивен најистакнат водач биле  Жак – Рене Еберт.

184868_1300988101892_3266096_n

[1]Čarls Tili, Evropske revolucije 1492-1992, CID, Podgorica,2005, str.174

[2]Занесот  е присутен  посилно кај помладите луѓе, особено кај студентите, кога се во прашање неправдите и привелегиите во општеството.  Занесот бил  присутен  и    за време на Студентските протести на Универзитетот во Белград,  од 2 до 10 јуни 1968 година.Секој ден   се одржувале  јавни трибини за целите што требало  да се  остварат со протестите. Во првиот ред  од  афитеатарот  на Правниот факултет во Белград   седел и Михаило Ѓуриќ, автор на  учебнкот ,,Историја на политичките теории“ од 1966 година,  барајќи гласно да се воспостави сојуз  меѓу студентите и работниците. Од мирен и занесен човек , со солзи воо оши  стана бунтовник,  со поглед насочен  кон иднината.  Пред Философскиот факултет, актерот  Стево Жигон  го рецитираше    говорот на   Робеспјер во Конвентот.  Во исто време, Драгољуб Миќуновиќ, автор на   ,,Историја на општествените теории“ од 2010 година,  побара  да се формира Црвен универзитет  ,,Карл Маркс“, а на фасадата на  факултетот беа испишани зборовите:  ,,Долу   црвената буржоазија“. Студентските  бараа повеќе самоуправување, а помалку   државна  влсат. Ако   Тито  не  им ја  дадеше   подршката,   веројатно крвта би се пролевала  како на Бастиља на 14 јули 1789 година или како  во јунските  денови во 1848 година во Париз. На крајот,  протестите завршија со партизанско оро ,,Ој, Козаро“, со општа веселба,   без присуство на полицијата.

[3]Енциклопедија Британика, 1, Народна књига-Политика, Београд, 2005, стр. 113

[4]Emile Walch, La declaration de droits de l”homme et de citoyen et L’Äsamblée constituante, Thése pour le doctorat,  Paris, 1903, str.40-94

[5]Марсељезата одекнуваше  и на улицата ,, Гоце Делчев“ во населба Сретеново,   во вечерните часови на  августовските денови  на 2012 година. Со убав глас и  занес, песната  ја пееја парижаните Женевјев и Жан-Франсоа Теријен, токму во времето кога се пишуваше текстот за Француската револуција.  Во право е Хајне кога, како учесник во Револуцијата од  1848 година,  тврдеше  дека  Французите секогаш ја пеат Маресењезата со повисок глас и дека умеат нејзиниот глас дс го возвишаат  над  гдругите гласови и песни.

[6]Elisabeth Badinter, Robert Badinter, Condorcet – une intellectuel an politique, Fayard, Paris, 1990, стр. 371-372

[7]Исто, стр. 312

[8]Францоа Фире, О Француској револуцији, ИКЗС, Сремски Карловци, 1990, стр. 137

[9]Elisabeth Badinter, Robert Badinter, Condorcet – un intellectuel en politique, Fayard, Paris, 1990, стр.  677

Advertisements