Митот на Милтон бр.1: Слободното претприемништво е исто што и економската слобода

miltonsmyth1

Кога Милтон Фридман ја објави „Капитализмот и слободата“ во 1964 година, слободно-пазарниот капитализам[1] не беше сè уште доминантен. Во периодот по Втората светска војна, кејнзијанскиот, социјалдемократски капитализам беше уште повеќе доминантен, а владината регулатива и менаџирање на економијата генерално се сметаа за неопходни, разумни и пожелни. Така што Фридман пишуваше како дисидент кога тврдеше дека само слободно-пазарниот капитализам може да обезбеди економска слобода, да промовира политичка слобода, да ги распределува ресурсите ефикасно, да ги мотивира луѓето успешно и да ги наградува луѓето праведно, а интервенцијата на владата вообично била непотребна и контрапродуктивна.

Во 2002 година, кога беше објавено првото издание на „Азбука на политичката економија“, неолибералниот капитализам стоеше триумфално по падот на не само централно планираниот комунизам[2], но и на социјалдемократскиот, кејнзијански капитализам. Учениците на Фридман беа посигурни од кога и да било дека слободно-пазарниот капитализам е најдобрата можна економија. Дерегулацијата, приватизацијата и распуштањето на мрежата за социјално осигурување станаа правило на денот. Кејнзијанците беа успешно изолирани и замолчени, а само распрскано племе на „хетеродоксни економисти“ ги оспоруваше тврдењата на Милтон Фридман за доблестите на слободно-пазарниот капитализам.

Каква разлика можат да направат дванаесет години! Иако неолибералниот капитализам сè уште се држи на власт скоро секаде во 2014 година, а особено во рамките на економската професија, сега има многумина кои се сомневаат дека слободно-пазарниот капитализам е навистина најдобриот економски систем за огромното мнозинство. Шест години по најострата финансиска криза во четири генерации, глобалниот финансиски систем останува без соодветна регулатива и е исто толку опасен како и пред пропаѓањето на инвестиционата банка и финансиски конгломерат од Њу Јорк „Леман Брадрс Холдингс“. Пет години по најголемиот пад на БДП по Големата депресија, невработеноста останува висока во сите развиени економии без крај на повидок. И покрај огромните докази дека сме на пат да предизвикаме катастрофални климатски промени, емисиите на јаглерод продолжуваат да растат насекаде. Додека јазиците на сите, но неколку критичари, беа врзани во 2002 година, сега има многу гласови што го оплакуваат губењето на тешко освоените реформи за кои неолибералите нè уверија дека се контрапродуктивни, веќе непотребни или неприуштливи. Секој ден сè повеќе луѓе сфаќаат дека сме на пат кон еколошка катастрофа од библиски размери. Како што нашите „стари економии“ продолжуваат да нè разочаруваат, постои зголемен интерес за една мешавина од иницијативи кои се самосвесно не бизнис- вообичаена економија, наречена „нова“ или „идна“ економија. И, конечно, се забележува реафирмиран интерес за алтернативи на капитализмот. Како и да е, сè уште е поучно да се започне внимателна проценка на слободно-пазарниот капитализам со детален одговор кон тврдењата на Милтон Фридман за неговите наводни доблести кои станаа популарни митови за капитализмот. После што ние можеме да видиме каде критиките покренати од протестните движења во Европа и САД. во текот на изминатите пет години се вклопуваат во долгата, историска дебата за и против laissez faire капитализмот.

Мит бр.1: Слободното претприемништво е исто што и економската слобода

Фридман рече дека најважната доблест на слободното претприемништво е тоа што тоа обезбедува економска слобода, со кое тој мисли на слободата да располагате како сакате со себе и својот имот – вклучително и правото на договор со други луѓе околу нивната употреба на вашата личност или имот. Тој вели дека економската слобода е важна по себе и за себе, но исто така е важна затоа што ја ослободува економската креативност на луѓето и промовира политичка слобода.

Политичките економисти веруваат дека луѓето треба да го контролираат својот економски живот и само кога тоа го прават можно е да го искористат целокупниот економски потенцијал. Ние исто така веруваме дека економската демократија промовира политичка демократија. Но, сметаме дека концептот на Фридман за економска слобода е несоодветен, неговиот аргумент дека слободното претприемништво им овозможува на луѓето да го контролираат својот економски живот е мошне погрешен, неговото тврдење дека слободното претприемништво е ефикасно, е само енергично, неубедливо, а неговиот заклучок дека слободното претприемништво промовира политичка демократија е апсурден.

Во Поглавје 2, јас аргументирав дека е важно луѓето да го контролираат својот економски живот без оглед на квалитетот на одлуките што ги донесуваат. Со други зборови, покрај ефикасни и правични исходи, ние сакаме работниците и потрошувачите да имаат придонес во економските одлуки сразмерно со степенот до којшто тие се под влијание на одлуките – ние сакаме економско самоуправување. Фридман игра на картата на очигледната вистина дека е добро кога луѓето се слободни да го прават она што сакаат со цел да го замени концептот „економска слобода“ со позначајна дефиниција за економска демократија. Бидејќи ова изобличување е во суштината на капиталистичката митологија, важно е да се третира сериозно.

Првиот проблем со концептот на Фридман за економска слобода е тоа што во капитализмот има важни ситуации кога економската слобода на едно лице се коси со економската слобода на друго лице. Ако oние што загадуваат се слободни да загадуваат, тогаш жртвите на загадувањето не се слободни да живеат во околини без загадување. Доколку работодавците се слободни да ја користат својата продуктивна сопственост како што сметаат дека е соодветно, тогаш нивните вработени не се слободни да ги користат своите работни капацитети како што сметаат дека се соодветни. Ако богатите се слободни да им остават на своите деца големи наследства, тогаш новите генерации нема да можат да уживаат еднакви економски можности. Ако оние што имаат свои банки се ослободени од задолжителна минимална резерва наметната од владата, обичните штедачи не се слободни да штедат безбедно. Значи, не е доволно едноставно да се извикува „нека ѕвони економската слобода“ – колку и привлечно тоа да звучи.

Во капитализмот чија економска слобода преовладува над чија друга е решено со системот на сопственички права. Откако ќе сфатиме дека економската слобода како што е дефинирана од Фридман е бесмисленa без спецификација на сопственичките права – тоа е системот на сопственички права во капитализмот кој диктира кој треба да одлучува што – фокусот на вниманието се префрла онаму каде што требаше да биде на прво место: Како системот на сопственички права дистрибуира овластување за донесување одлуки? Дали системот на сопственички права правично ја дистрибуира контролата над економските одлуки? Дали им дава на луѓето овластување за донесување одлуки во однос на тоа колку тие се под влијание на одредена економска одлука? Или, со давање приоритет на сопственичките права над човековите права, и со нееднакво распределување на сопственоста, дали системот на сопственички права им остава на повеќето луѓе малку контрола над нивните економски судбини и наградува малкумина со контрола над економските судбини на многумина?

Значи, првиот проблем со начинот на концептуализирање од страна на Милтон Фридман на идејата дека луѓето треба да го контролираат сопствениот економски живот е дека тој само го поставува прашањето и ги одложува сите проблеми на неодреден систем на сопственички права. Вториот проблем е што, иако Фридман и другите бранители на капитализмот пишуваат поетично на темата за економска слобода, тие имаат неверојатно малку што да кажат за тоа кој е подобар или полош систем на сопственички права. Повеќето од она што малку тие го кажуваат се сведува на две опсервации: (1) Без оглед на распределбата на сопственичките права, клучно е сопственичките права да бидат јасни и целосни, бидејќи во спротивно ќе има неефикасност поради „двосмисленостa на сопственичките права“. (2) Бидејќи, според нивно мислење, тешко е да се тврди дека какво било распределување на сопственичките права е подобро од некое друго распределување врз морална или теоретска основа, нема никаква причина според нивното мислење да се смени распределбата на сопственичките права што историјата ни ја оставила, освен можеби, во случаи на кражба или отворена измама. Накратко, Фридман го брани статус-квото на сопственичките права и смета дека само разјаснување на нејаснотиите е легитимна област за јавна политика. Она што во целост недостасува е било каков обид да се развијат критериуми за подобра и полоша распределба на сопственичките права, а камоли да стане збор за дискусија за тоа како сопственичките права може да бидат дистрибуирани за најдобро да се приближиме до економско самоуправување.

Сепак, молчењето на конзервативците за прашањето за тоа што, освен јасност и почитување на статус квото, претставува посакуван систем на сопственички права, не се однесува на прашањето на работодавачот наспроти правата на вработените. Според Фридман, нема конфликт помеѓу економските слободи на вработените и работодавачите сè додека договорите за вработување се усогласени од обете страни под услови на конкуренција. Сè додека работниот однос е доброволен, и сè додека пазарите на трудот се конкурентни, сè дотогаш никој не е присилен да работи за одреден работодавец, или е принуден да вработи одреден работник, економските слободи на сите се зачувани според Фридман и неговите конзервативни следбеници . Во нивните очи, кога некое вработено лице се согласи да работи за работодавец, тој/таа само ја практикува својата економска слобода да прави со своите работни капацитети како што смета дека е соодветно. Работничката би можела сама да го искористи својот „човечки капитал“ ако сака. Но, ако ѝ се понуди она за што таа одлучила дека е подобра зделка – да се одрекне од нејзиното право да ги искористи своите работни капацитети за друго лице за договорена плата – таа треба да биде слободна да го стори тоа. Уште повеќе, ако ѝ е забрането да го направи овој избор, нејзината економска слобода ќе биде нарушена, исто како што ќе се наруши економската слобода на работодавачот да го користи својот продуктивен имот како што смета дека е соодветно, доколку му се забрани да ангажира вработени да работат на тој имот под негова команда. Според тоа, Фридман заклучува дека синдикатите, каде мнозинството вработени гласале дека сите вработени мора да станат членови на синдикатот, што ги претставува колективно во договарање со нивниот работодавец, се кршење на економската слобода на вработените, како и економската слобода на работодавачот под капитализам. И уште полоша е забраната на социјализмот за приватно претприемништво, кое Фридман го критикува како крајно кршење на економската слобода на луѓето да се ангажираат и да бидат ангажирани еден од друг, доколку го изберат тоа.

Првиот проблем со оваа одбрана на приватното претприемништво како камен-темелник на економската слобода е тоа што не сите луѓе имаат, или би можеле некогаш, да имаат еднаква можност да станат работодавци, отколку вработени. Во реалните капиталистички економии, малкумина ќе станат работодавци, огромното мнозинство ќе работи за некој друг, а некои ќе бидат самовработени. Освен тоа, кои ќе бидат работодавци, вработени или самовработени, во најголем дел е определено ни случајно ни од желбите на луѓето за самоуправна или работа диригирана од друго лице. Во моделот на пченка во Поглавје 3 откривме дека само под егалитарна дистрибуција на семе од пченка, преференциите за самоуправно работење ќе утврдат кои стануваат работодавци, а кои стануваат вработени. Под неегалитарна дистрибуција, оние со повеќе семе од пченка стануваат работодавци, а оние со помалку стануваат вработени без оглед на преференциите на луѓето за самоуправување или одвратноста да им биде наредувано наоколу. Еден од најдлабоките сознанија што ги дава едноставниот модел на пченка е дека иако е точно, во извесна смисла, дека вработените „избираат“ отуѓен труд, тие не го прават тоа нужно затоа што имаат послаба желба за самоуправување од оние за кои одат да работат. Распределбата на богатството го „навалува“ полето на игра во приватно претприемништво, така што некои ќе имаат поголема корист со тоа што стануваат работодавци, а други ќе имаат поголема корист со тоа што ќе станат вработени независно од работните преференции.

Одговорот на оваа критика од страна на бранителите на приватното претприемништво е дека секој што сака да работи толку многу за себе може да се задолжи на кредитниот пазар колку што е потребно за да стане самовработен или работодавец. Но, оваа линија на расудување (1) претпоставува повеќе отколку што може да понуди секој вистински капитализам – кредит под еднакви услови за сите – и (2) игнорира дека дури и конкурентните кредитни пазари можат да им наметнат висока цена на сиромашните за самоуправување која од богатите не се бара да ја платат. Во свет со неизвесност и несовршени информации – да не зборуваме за патенти и технолошки и финансиски економии на обем[3] – оние со повеќе акредитивност ќе добијат кредит по повластени услови, додека остатокот од нас ќе бидеме подложни на рационализирано кредитирање во една или друга форма[4]. Да се очекува нешто друго е да се очекува кредиторите дека ќе бидат будали. Значи, потпирањето на кредитниот пазар нема да го израмни полето на игра за сиромашните.

Карикатура објавена од Liberty Motors & Engineering Corporation, Балтимор, Мериленд. Fortune, февруари 1944 година, стр. 88. Карикатура од Едмунд Дафи.

Карикатура објавена од Liberty Motors & Engineering Corporation, Балтимор, Мериленд. Fortune, февруари 1944 година, стр. 88. Карикатура од Едмунд Дафи.

Но, дури и ако капиталистичкото поле на игра би било рамномерно, па дури и ако веројатноста да станете работодавец, а не вработен, беше иста за сите, тоа не значи дека односот работодавец–работник е пожелен. Се разбира, случајниот пренос на права ќе биде далеку подобро нешто отколку богатството да одредува кој ќе биде шеф, а на кого ќе биде наредувано. Но, дали е подобро од тоа да немаме шефови, ниту вработени на кои ќе им биде наредувано, и наместо тоа, сите да уживаат во самоуправувањето? Еве една корисна аналогија: Робовладетелски систем каде што робовите аплицираат да бидат робови за робовладетели по нивни избор е подобар систем од оној каде што сопствениците на робови тргуваат робови меѓу себе. Робовладетелски систем каде што луѓето се распоредени случајно да бидат робови или робовладетели, е подобар систем од оној каде што црнците се робови, а белците се сопственици на робови. Но, аболицијата на ропството е подобро нешто од дури и најмалку посакуваниот вид на ропство. Истото важи и за наемното ропство: Пазарот на труд каде вработените се слободни да аплицираат да работат за работодавците по нивен избор е подобар од оној каде работодавците ги тргуваат вработените меѓу себе, како што тврдеше Курт Флуд во неговата историска тужба против Главната бејзбол лига во 1970 година. Систем во којшто кои ќе станат работодавачи а кои ќе станат вработени навистина е случајност е подобар систем од оној каде што богатите предвидливо стануваат работодавци, а сиромашните предвидливо стануваат вработени. Но, укинувањето на наемното ропство – заменувањето на улогите на работодавачот и вработениот со самоуправување за сите – е подобро нешто од дури и најмалку посакуваниот систем на приватно претприемништво.

[1] Laissez faire капитализам, слободно-пазарен капитализам и неолиберален капитализам се различни термини што се користеле во различни епохи и контексти за ист вид капитализам. Јас ќе ги користам овие термини наизменично, иако признавам дека понекогаш има разлики.

[2] Неуспехот на советскиот модел не може да се смета за синоним на неуспехот на социјализмот: она што не успеа во СССР беше посебна форма на планирање, додека, како што докажаа Кокшот и Котрел, можни се други, супериорни облици на планирање.

[3] Економија на обем (исто така и економии на обем) е намалување на единечните трошоци за производство како резултат на зголемено производство.

[4] Рационализирано кредитирање е ограничување од страна на заемодавците на понудата на дополнителен кредит за должници кои бараат средства, дури и ако тие се подготвени да платат повисоки каматни стапки.

Робин Хахнел

RHn