Што претстои: засилен раст или стопански застој?

05062012_economy_snail_articleНеодамнешните статистики покажуваат дека вториот круг на рецесија после краткотрајно закрепнување во еврозоната и Велика Британија заврши, и дека стопанскиот раст во С.А.Д. се подобрил.[1] Не изненадува што политичарите ги искористија новите податоци за да прогласаат дека стопанството конечно ја надмина критичната фаза. На пример, Хосе Мануел Баросо, претседател на Европската комисија, рече дека „ова е пресвртен момент за стопанството на ЕУ. Напорната работа на ЕУ почнува да се исплаќа и растот бавно се враќа.“[2] Џорџ Озборн, претседателот на управата за јавни приходи на Велика Британија, изјави дека „планот функционира, работата сè уште не е завршена но Британија се движи пак.“[3]

Закрепнувањето на еврозоната

Има одредени добри причини да не се земаат таквите официјални изјави здраво за готово. Почнувајќи со еврозоната, иако рецесијата таму заврши во техничка смисла отколку реална, или прилагоден на инфлација, бруто домашниот производ (БДП) се зголеми за два последователни квартали,[4] ова е груба мерка која игнорира други димензии на стопанска активност како што е вработеноста. Стапката на невработеност на еврозоната остана залепена за нејзиното максимално ниво од 12.1% во текот на осум месеци (од ноември).[5] Пред кризата, стапката на невработеност беше 7.6%.[6] Покрај тоа, растот на БДП е сосема мал: годишна стапка од 0.9% во текот на вториот и третиот квартал во 2013 година и предвидувањата сугерираат дека растот дури ќе биде потромав на среден рок. PIMCO, џиновска инвестициска фирма со хартии од вредност, очекува БДП на еврозоната да расте од само 0.25% до 0.75% во текот на следната година.[7] Исто така треба да се има на ум дека растот на БДП е просечна вредност која не ја одразува стопанската функционалност на еврозоната во целина. БДП на Германија растеше со годишна стапка од 2.1% во текот на вториот и третиот квартал, но Франција, Шпанија, Италија и се разбира Грција и некои други помали стопанства сè уште не излегле од рецесија – дури според правилото „два последователни квартели“.[8]

Она што е поважно, крај на „рецесија“, како што економистите го дефинираат, не значи нешто многу. Тоа не значи дека стопанството се вратило во нормала, или дека финансискиот систем е во добра форма, или дека изгледот за иднината е благонаклонет, или дека стопанската активност го надоместила она што го загубила за време на рецесијата. Тоа значи само дека стопанската активност престанала да паѓа и сега расте – до одреден степен.

Во одредени држави, БДП навистина ги надмина преткризните нивоа. Во С.А.Д., БДП во 2013 година беше 6% повисок од тој во 2007 година; во Германија, тој беше 4.2% повисок; во Јапонија, тој беше 0.8% повисок; а во Франција, тој беше 0.7% повисок. Но, БДП остана 1.7% под нивото од 2007 во Велика Британија; минус 6.0% во Шпанија; и минус 8.6% во Италија.[9]

Закрепнувањето на Соединетите Американски Држави од Големата рецесија

За да разбереме колку тромаво беше закрепнувањето од Големата рецесија, да ја разгледаме најјасната „успешна приказна“ меѓу овие стопанства, С.А.Д. Во споредба со стопанствата од еврозоната, финансиската криза во С.А.Д. заврши пред четири или пет години, а суровите политики на штедење кои го спречуваа стопанскиот раст во Европа не беа наметнати во С.А.Д. Напротив, фискалната политика на С.А.Д. беше широко експанзионистичка. Меѓу крајот на 2007, кога отпочна рецесијата во С.А.Д., и крајот на 2013, јавниот долг на оваа земја порасна до 8.1 трилиони долари, или 88%, или околу 4400 долари по човек, годишно, за шест години.[10] Дел од додатниот долг финансираше додатно владино трошење, додека остатокот ги покри даночните намалувања кои ја поттикнаа личната потрошувачка и друго приватно трошење.

Монетарната политика на С.А.Д. беше исто така широко експанзионистичка. Каматната стапка на федералните фондови во просек изнесуваше 0.14% во текот на последните пет години, а трите рунди на квантитативно олеснување од страна на Федералните резерви {пуштање на пари во промет – заб. на прев.} предизвика нивниот биланс на состојба (всушност, нивниот посед на хартии од вредност) да се надуе од 867 милијарди долари до 40007 милијарди долари, што е пораст од 362%, откога избувна Септемвриската паника во 2008 година.[11]

Сепак, наспроти релативно благонаклонетите финансиски услови во С.А.Д. и нивните владини експанзионистички политики, порастот од 6% на БДП во С.А.Д. од 2007 година е безвреден според историски стандарди. Ако стопанството на С.А.Д. растеше во текот на последните шест години со просечната стапка со која тоа растеше за време на двете декади пред Големата рецесија, нивниот БДП ќе пораснеше трипати побрзо. Во 2013 година, аутпутниот јаз – износот за кој реалниот БДП заостанува зад овој БДП со постојан тренд – беше поразителни 11.3%.

Растот кој се случи во С.А.Д. беше преслаб за да ја намали нивната криза на безработица. Како што графикот долу покажува, процентот на возрасни лица кои се вработени, кој опадна од 63.4% во декември 2006 до 58.6% во ноември 2009, воопшто не се зголеми за време на последните четири години.[12] Делот на луѓе со работа е 7.6% под нивото пред седум години, или минус 10.0% ако ние ги исклучиме вработените на скратено работно време кои сакаат работа со полно работно време. Точно е дека официјалната стапка на невработеност значително опадна. Сепак, како што графикот илустрира, сиот пад се должи на невработените работноспособни луѓе кои отпаднале од работната сила; ниту еден пад не се должи на раст на вработеноста.

 e-international-1

Падот на размерот вработеност/население во С.А.Д. е толку длабок и долготраен што, дури ако вработеноста расте отсега двапати побрзо колку што таа растеше за време на последните четири години – нешто што никој не го очекува – би требало време сè до средината на 2020 година за да размерот вработеност/население се врати на своето ниво пред седум години. Ако вработеноста расте 50% побрзо отколку што расте, можност која е пореалистична но сепак неверојатна според мене, би требало време сè до 2029 година за да размерот вработеност/население целосно закрепне.

Повеќето од другите големи развиени земји имаат аутпутни јазови слични на или поголеми од тој на С.А.Д. Што се однесува до 2013 година, аутпутниот јаз беше 10.4% во Франција, 16.2% во Италија, 19.2% во Велика Британија и 22.3% во Шпанија. Во Германија и Јапонија, аутпутните јазови беа помали, 4.8% за Германија и 6.2% за Јапонија, но во голема мера тоа е бидејќи растот на БДП во овие земји беше слаб дури пред Големата рецесија.[13]

Кога стопанството ќе се врати во нормална состојба?

Значи, релативно неважно е дали стопанствата на Европа и С.А.Д. растат малку наместо да се намалуваат. Мал раст е далеку премалку за да го надомести акумулираниот пустош од последните шест години. Најважното прашање е: кога стопанството ќе се врати во нормална состојба, или дури на одржлив раст кој е доволно силен за да ја обнови нормалната состојба во догледно време?

Сè поголем број на конвенционални економисти и економски автори, вклучувајќи го колумнистот за Њу Јорк Тајмс Пол Кругман, колумнистот за Финеншајл Тајмс Мартин Волф, и поранешниот секретар на Благајната на С.А.Д. Лоренс Самерс, се загрижени дека еден таков момент може да е со децении далеку. Пет дена пред претседателот на Европската комисија да изјави дека скромниот раст на БДП на ЕУ претставува „пресвртен момент“, Самерс зборуваше на конференцијата на Меѓународниот монетарен фонд и предупреди дека „стопански застој“ е јасна можност.[14] После тој говор, сценариото за стопански застој стана жешка тема меѓу макроекономистите.

Додека Самерс признава дека неодамнешните статистики даваат причина да се биде оптимист дека стопанскиот раст би можел да засили, тој предупредува дека „Дури ако стопанството го засили својот раст следната година, ова не дава осигурување дека тоа е способно за одржлив раст при нормални реални каматни стапки.“[15]

Стопански застој

Еден главен аргумент во прилог на претпоставката за стопански застој е таа која ја истакнав горе: стопанството на С.А.Д. останува заглибено во состојба на близок застој макар што неговата финансиска криза е далеку зад него и макар што владините фискални и монетарни политики беа исклучително експанзионистички со години. Друг аргумент е дека ова не е само послефинансиска криза или послеголеморецесиски проблем. Како што јас имам дискутирано на друго место,[16] стопанството на С.А.Д. не успеа да закрепне силно после распрснувањето на дот-ком меурот во 2000 година. Бен Бернанке предупреди дека С.А.Д. би можеле да поминат низ дефлација и „загубената декада“ на застој во стилот на Јапонија,[17] и Федералните резерви одговорија со исклучително експанзионистичка монетарна политика; реалната (прилагодена на инфлација) стапка на федералните фондови беше негативна од почетокот на 2002 година до срединат на 2005 година. Оваа политика, и олабавувањето на кредитните стандарди, служеше да се пролонгира и уште повеќе да се напумпа меурот на станбените цени во С.А.Д., а цените на комерцијалните недвижнини и акциите исто така бргу и вртоглаво пораснаа. Сепак, во споредба со она што се случи во 1990-тите години, вртоглавите цени на активите не успеаја да создадат услови за економски процут, дури привремено, во остатокот на стопанството.

Да бидеме сигурни, средината од последната декада не може да биде карактеризирана како период на застој во стопанството на С.А.Д. Но, БДП и растот на вработеноста беа само умерени и инфлацијата остана смирена – под услови во кои ќе се очекуваше БДП и растот на вработеноста да бидат многу посилни. Ова сугерира дека застојот стана новата „подразбирлива“ состојба на стопанството. Или, како што Мартин Волф го рече тоа: „Маскирани финансиски ексцеси или истите беа дури одговор за претходно постоечките структурни слабости.“[18]

Ако се прифати дека оваа анализа е веројатно точна, прашањето станува следното: зошто застојот стана подразбирлива состојба на стопанството? Различни одговори биле дадени. Одговорот кој ми изгледа најубедлив е дека стопанството тежнее кон застој бидејќи побарувачката е слаба; побарувачката е слаба бидејќи побарувачката за производствени инвестиции – потрошувачка за опрема, уреди и изградба на фабрики итн. – доби надолен тренд (види го графикот долу);[19] а инвестициите добија надолен тренд бидејќи профитабилноста на таквите инвестиции стана хронично ниска. Со други зборови, нема доволно постоечки профит за да се финансираат инвестициски проекти, а идниот профит кој се очекува тие да го создадат е исто така недоволен за да го поттикне потребниот обем на инвестиции. Мојата анализа, заснована на официјални владини податоци, покажува дека стапката на доход кај корпорациите на С.А.Д. од инвестиции во средства за производство значително заостанува меѓу средината на 1950-тите години и раните 1980-ти години, а потоа не успеа да закрепне на одржлив начин за следниот четврт век. Во зависност од тоа како профитот е измерен, тој или флуктуираше околу ниското ниво на раните 1980-ти години или продолжи да има надолен тренд.[20]

 e-international-2

Самерс ја карактеризира ситуацијата различно, како ситуација во која високи нивоа на аутпут и вработеност може да бидат одржани само ако реалните (односно, инфлациски прилагодените) краткорочни каматни стапки се значително под нула. Тој го кажува тоа на овој начин за да сугерира дека конвенционалната монетарна политика станала неефективна. Сепак, мојата анализа е доследна со неговата, бидејќи, ако сега постои хронична тенденција за да побарувачката за производствени инвестиции биде многу слаба, каматните стапки би морале да паднат извонредно и можеби невозможно ниски нивоа за да се поттикне обем на инвестиции доволни да се постигнат високи нивоа на аутпут и вработеност.

Автор: Ендру Климан

Извор


[1] Овој заклучок се заснова на податоците за БДП (види забелешка 4, долу) и во случајот на С.А.Д., на мноштво други редовно репортирани индикатори на раст.

[2] “European Semester 2014: strengthening the recovery,” European Commission press release. Brussels, Nov. 13, 2013. http://europa.eu/rapid/press-release_IP-13-1064_en.htm

[3] “Autumn Statement: George Osborne says austerity plan is working,” BBC News, Dec. 5, 2013. http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-25225532.

[4] Податоците за БДП дискутирани во оваа статија доаѓаат од Евростат, http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/national_accounts/data/database, со исклучок на тие за С.А.Д., кои доаѓаат од Бирото за економска анализа, http://bea.gov/national/index.htm#gdp. Тие се однесуваат на реалниот БДП, претворени во постојани евра, со исклучок на податоците за С.А.Д., кои се претворени во постојани долари. БДП на С.А.Д. за 2013 година е моја пресметка, заснована на податоци за третиот квартал и претпоставката дека растот во четвртиот квартал бил со годишна стапка од 3.0%.

[5] Извор: Trading Economics website, http://www.tradingeconomics.com/euro-area/unemployment-rate.

[7] Andrew Balls, “PIMCO Cyclical Outlook for Europe: Recession Ending, but Long-Term Growth Remains Challenged,” Dec. 2013. http://www.pimco.com/EN/Insights/Pages/PIMCO-Cyclical-Outlook-for-Europe-Recession-Ending-but-Long-Term-Growth-Remains-Challenged.aspx

[8] Во 2012 година, овие седум земји произведија скоро половина од светскиот БДП (реалниот БДП, претворен во американски долари) и повеќе од две третини од БДП произведен во земјите класифицирани како „високо-доходовни“ од Светската банка. Извор: World Bank, World Development Indicators, http://databank.worldbank.org/data/databases.aspx.

[9] Исто.

[10] Извор: TreasuryDirect website, http://www.treasurydirect.gov/NP/debt/current.

[11] Извор: Board of Governors of the Federal Reserve System, http://www.federalreserve.gov/datadownload/, series H.15 and H.4.1.

[12] Податоците доаѓаат од Table A-1 на извештајот за ситуацијата со вработеноста од Бирото за трудова статистика, http://bls.gov/news.release/empsit.toc.htm.

[13] Бидејќи годишните податоци за обединета Германија почнуваат со 1991 година, јас го користев трендот на стапката на раст на БДП меѓу 1991 и 2007, отколку меѓу 1987 и 2007, за да ги пресметам аутпутните јазови на овие земји.

[14] Неговиот (уреден) текст е на располагање на http://larrysummers.com/imf-fourteenth-annual-research-conference-in-honor-of-stanley-fischer/.

[15] Lawrence Summers, “Why stagnation might prove to be the new normal,” Financial Times, Dec. 15, 2013. http://www.ft.com/cms/s/2/87cb15ea-5d1a-11e3-a558-00144feabdc0.html#axzz2qf6mx0FG

[16] Andrew Kliman, The Failure of Capitalist Production: Underlying Causes of the Great Recession. London: Pluto Books, 2012, chap. 3.

[17] Ben S. Bernanke, “Deflation: Making Sure ‘It’ Doesn’t Happen Here,” remarks before the National Economists Club, Washington, D.C., Nov. 21, 2002. На располагање на http://www.federalreserve.gov/BOARDDOCS/SPEECHES/2002/20021121/default.htm.

[18] Martin Wolf, “Why the future looks sluggish, Financial Times, Nov. 19, 2013. http://www.ft.com/intl/cms/s/0/a2422ba6-5073-11e3-befe-00144feabdc0.html#axzz2r3zBZ4BY

[19] Оданочените профити се дадени од Бирото за економска анализа (ВЕА), во National Income and Product Account Table 1.14, line 13. На располагање на http://bea.gov/national/index.htm#gdp. Нето инвестициите во средства за производство е разликата меѓу инвестициите и тековно-трошковната амортизација, дадени од BEA во Fixed Asset Tables 6.7, line 2 и 6.4, line 2, соодветно. На располагање на http://bea.gov/iTable/index_FA.cfm. Податоци за инвестиции и амортизација за 2013 сè уште не се објавени.

[20] The Failure of Capitalist Production, op. cit., chap. 5.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s